Meer dan een eeuw actief voor Hoorns erfgoed

Vereniging Oud Hoorn - Actualiteit

Presentatie: Niet echt fout, wel omstreden   (17-11-2022)

PSBB

Een belangwekkend boek toegevoegd aan de geschiedschrijving over Hoorn

Voor een select en met aandacht luisterend publiek werd op 4 november 2022 het boek ‘Niet echt fout, wel omstreden’ gepresenteerd. Het is de derde uitgave van de Publicatiestichting Bas Baltus dit jaar na twee erg rustige jaren.

Het boek bestaat uit twee delen: Blind voor eigen tekortkomingen over de rol van de gemeente bij het verhandelen van Joods onroerend goed en Hendrik Carel Leemhorst, Hoorns burgemeester in oorlogstijd.

Ben Leek

De twee schrijvers die hiervoor verantwoordelijk zijn, vertelden over de totstandkoming en de moeilijkheden die zij daarbij hebben ondervonden.

Raymund Schütz, rechtshistoricus, houdt zich al jaren bezig met vraagstukken over het onrecht, de Joden aangedaan en het rechtsherstel na de oorlog. Hij sprak over de “oplossingen” voor de hiaten in de bevolkingsregisters, de profiteurs van de handel in onroerend goed zoals makelaars, notarissen, banken e.d. En de vlekkeloze administratie in Westerbork; datum binnenkomst, datum vertrek naar buitenland en de naam het vernietigingskamp. Deze administratieve verhulling van de werkelijkheid, de massamoord, zorgde na de oorlog voor een vertraging in het proces van rechtsherstel.

Het werd een jarenlang gevecht na de oorlog om eigendommen terug te krijgen en rechten weer te laten gelden. Sommige gemeente accepteerden de door het Rode Kruis afgegeven van verklaring van overlijden niet. Na vier jaar kwam er een speciale wet. Maar het vraagstuk van eigendomsrecht en te goeder trouw gekocht werd daarmee niet opgelost. Hij sloot af met wijze woorden voor zowel burgers als bestuurders: Tolereer geen onrecht in uw werk of in uw persoonlijke leven.

Egbert Ottens vertelde over het worstelen van burgemeester Leemhorst. ‘Tijdens mijn onderzoek voor ‘Hier is alles gewoon, dat spreekt’, over Hoorn in de Tweede Wereldoorlog, stuitte ik op verklaringen van en omtrent burgemeester Leemhorst over zijn oorlogsjaren, die vragen opwierpen. Beurtelings hanteerde hij de begrippen onderduik en onder water, voor iets wat ogenschijnlijk gelijk leek, maar wat bij nadere beschouwing toch verschilde. Onderduiken mag bekend worden verondersteld, onder water blijven kan worden uitgelegd als uit het zicht blijven.

Daarnaast rekende Leemhorst de drie jaren die hij ambteloos elders doorbracht vaak mee als tot zijn ambtsperiode behorend. Dat, terwijl Hoorn vanaf zijn ‘noorderzon’, half juli ’42, werd bestuurd door twee door de NSB naar voren geschoven burgemeesters.   

In de zomer, na Leemhorsts terugkeer in bevrijd Hoorn, ontstond plotseling commotie in de stad. De Politieke Opsporingsdienst was tijdens het onderzoek naar de particulier secretaris van burgemeester Zondervan, gestuit op een aan de bezetter verstrekte lijst waarop àlle persoons- en adresgegevens stonden van de mannelijke bevolking van 18 tot en met 45 jaar. Deze lijst was in opdracht van Leemhorst opgesteld. En ook de gegevens over de in Hoorn wonende Joden verstrekte hij zonder voorbehoud. Dat deden overigens bijna alle burgemeesters in die tijd. Romijn daarover: ‘De meeste burgemeesters lieten zich eerder door dienstijver dan door gemoedsbezwaren leiden.’

Gezuiverd werd Leemhorsts naam niet. Maar na veel gepalaver met onder meer de hoogste commandant van het Provinciaal Militair Gezag, die mordicus tegen was, zagen De Vos en minister van Binnenlandse Zaken Beel eind 1945 onvoldoende redenen voor ontslag.

Zowel Romijn als Raymund Schütz constateerden tijdens hun onderzoek dat dossiers van belangrijke personen uit die tijd op onverklaarbare wijze in archieven ontbraken. En sommige dossiers zullen pas over een groot aantal jaren openbaar zijn.

 

Martin Menger, journalist bij NHD, sprak over de houding van mensen in oorlogstijd. Terugkijkend merk je aan de naspeuringen in dit boek dat de meeste betrokkenen aanvankelijk stil worstelden met het schimmige gebied tussen opportunisme en pragmatisme. De ene leek loyaal aan de bezetter, de andere maakte er het beste van. Wie was fout, wie goed; daarover zegt Lou de Jong dat maar een klein deel van de Nederlanders echt goed is geweest en daartegenover ook een klein deel echt fout. En dan de stille meerderheid. En die had ook honger. En daar vertoonde het eigen geweten wel eens slijtageplekken. Over verzet in Westfriesland werd geschreven; over verraad bijna geen woord.

Wie een verzetspensioen wilde aanvragen, kwam vaak een kleine kern van bewezen verzetslieden voor een ‘beoordeling’. Mijn ouders werden hiervoor veelvuldig benaderd. Zij moesten dan op dat moment alsnog een oordeel geven over goed en fout. Pas achteraf kan ik de beslistheid en kortaffe stelligheid van m’n ouders begrijpen. Maar dit was geen afrekening. Het was een bittere herinnering aan de blijvende lafheid van zovelen. Zolang we de moed hebben de vervaagde morele grens tijdens de oorlogsjaren te beschrijven en te benoemen, doen we eer aan alle slachtoffers en aan de mensen die er nu over willen nadenken. Sommigen waren destijds goed. Anderen een sukkel. En anderen echt fout.

Eerste boek Egbert Ottens overhandigt het eerste exemplaar aan burgemeester Nieuwenburg. Hij heeft het zeer gewaardeerd dat de gemeente Raymund Schütz en hem de ruimte heeft gegeven om niet alleen het optreden van de gemeente tegen het licht te houden, maar ook te kijken naar de lokale infrastructuur die dit ontrechtingsproces mogelijk maakte: eigenaren, oorlogskopers, notarissen én de gemeente.  En dan de vondst van het archief van de gemeenteontvanger dat, als de overheidsrichtlijnen gevolgd waren, gewoon zou zijn vernietigd. Zo wisten we met zekerheid dat Joodse eigenaren of hun erfgenamen na de oorlog niet zijn opgezadeld met achterstallige betalingen van gemeentelijke lasten en canons. Wat betreft het onderzoek naar Leemhorst. “Ik was namelijk met een aantal onbeantwoorde vragen blijven zitten. Het werd een complexe puzzel, zoals in de monografie te lezen valt. Niet alle vragen konden worden beantwoord. De conclusie Niet echt fout, wel omstreden, blijft echter staan.

 

Burgemeester Nieuwenburg dankt Egbert, Raymund en Martin voor hun woorden en de wijze waarop zij zich hebben ingezet voor het boek en deze presentatie.

‘Wat mij opvalt dat de schrijvers buitengewoon grondig te werk zijn gegaan en zeer detaillistisch naar de zaak hebben gekeken, maar zoals zij zelf zeggen kan het nooit helemaal volledig zijn. Dat is helaas altijd zo.

Het valt op dat wij in de gemeente nog steeds met de oorlog bezig zijn. Mede door de inzet van stichting 40-45 is er twee jaar geleden speciale aandacht besteed aan de Joden die uit Hoorn gedeporteerd zijn. En we moeten aandacht blijven besteden aan de oorlogsjaren en aan de vragen die daardoor zijn opgeworpen.

Dit boek is een heel belangrijke aanvulling voor de geschiedschrijving van onze stad.

En dan de positie van mijn ambtsvoorganger, burgemeester Leemhorst, en het onderzoek naar zijn handel en wandel. Hij was drie jaar weg en we weten niets precies waarom en hoe hij dat heeft beleefd. Het onderzoek heeft duidelijk gemaakt wat de spagaat van overheidsdienaren was, niet alleen voor de burgemeester, maar ook voor iedereen die voor de overheid werkte.

Het oordeel daarover laten de schrijvers en ook ik aan de lezer over.

Er ligt nog materiaal in archieven dat pas later openbaar zal worden, met name dat van Juliana pas in 2054.

Geen enkele burgemeester kan functioneren zonder gewetensvol te zijn. Dat was in die tijd zo en nu nog.  De positie van de burgemeester nu is wel anders dan in de tijd van Leemhorst, die meer dienaar van de Kroon was. Kort gezegd: het ambt is sindsdien geëmancipeerd.

In de wederopbouwperiode moest het land wel bestuurd worden en mensen hebben daar  verantwoordelijkheid voor genomen, of dat nu goed of fout was. De overheid als bewaker van de belangen van de gemeenschap moet echter nooit de belangen van het individu uit het oog verliezen. Dat geldt ook zeker in onze tijd.

Ook dank aan de Publicatiestichting PSBB  voor het verzorgen van deze uitgave.

Voor de sprekers waren er presentjes en vooral warme woorden van dank. Het decor van de prachtige Schepenenkamer heeft bijgedragen aan de sfeer van bezinning over het verleden en de wijze lessen voor vandaag.

De teksten zijn in zijn geheel opgenomen in de pdf Teksten van de presentaties 4 november 2022 en de mooie foto’s gemaakt door Frans van Iersel treft u hier in de pdf Foto’s presentatie 4 nov 2022.  Zij worden ook genoemd op de startpagina van de PSBB in de rubriek Activiteiten

Dank aan eenieder die heeft bijgedragen.

 

 

 

Nieuwsarchief